Στέλλα Κάσδαγλη: «Η τεχνολογία δεν είναι εντελώς ουδέτερη»

Η συνιδρύτρια του WHEN και της inc.lude μιλά στο Gen Z(έν) για τα έμφυλα στερεότυπα που επιβιώνουν στους αλγορίθμους, τις αντιφάσεις των social media, την online βία και τις «γκρίζες ζώνες» που αντιμετωπίζει η Gen Z.

Μπορεί η τεχνολογία να αλλάξει τη ζωή μιας γυναίκας προς το καλύτερο; Θεωρητικά, ναι. Μπορεί να ανοίξει δρόμους στη γνώση, στην εργασία, στη δικτύωση και στη δημόσια έκφραση. Την ίδια στιγμή, όμως, μπορεί να μεταφέρει στο ψηφιακό περιβάλλον όλες εκείνες τις ανισότητες που υποτίθεται ότι θα βοηθούσε να ξεπεράσουμε.

Ένας αλγόριθμος που «μαθαίνει» από προκατειλημμένα δεδομένα, μια πλατφόρμα όπου η σεξουαλική παρενόχληση γίνεται καθημερινότητα, ένα εργασιακό περιβάλλον που εξακολουθεί να συνδέει την τεχνολογία με τους άνδρες: η συζήτηση για την ισότητα έχει αποκτήσει νέες διαστάσεις, χωρίς να έχουν λυθεί τα παλιά προβλήματα.

Η Στέλλα Κάσδαγλη, συγγραφέας και συνιδρύτρια του WHEN και της inc.lude, ασχολείται εδώ και πολλά χρόνια με την επαγγελματική ενδυνάμωση των γυναικών και τη συμπερίληψη. Μιλήσαμε μαζί της για όσα υποσχέθηκε το διαδίκτυο και όσα δεν κατάφερε να αλλάξει, για τις προκαταλήψεις που μπορεί να αναπαράγει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά και για τη Gen Z, μια γενιά που ξέρει να μιλά για τα όρια και τη συναίνεση, χωρίς να έχει πάντα σαφείς απαντήσεις στην πράξη.

Η ισότητα σε «εκατό παράλληλα ψηφιακά σύμπαντα»

-Μέσα από το WHEN ασχολείσαι εδώ και χρόνια με ζητήματα ισότητας και ενδυνάμωσης των γυναικών. Έχει αλλάξει ο τρόπος που βλέπεις αυτά τα ζητήματα όσο η τεχνολογία καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας; Υπάρχουν προβλήματα που σήμερα εκφράζονται με τελείως διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι πριν από δέκα χρόνια; 

Αν έχει αλλάξει κάτι για μένα -και δεν χαίρομαι γι’ αυτό- είναι ότι με τρομάζει πια η ταχύτητα με την οποία μπορούν να εξαπλωθούν και να επηρεάσουν χιλιάδες και εκατομμύρια άτομα οι παθογένειες που έτσι κι αλλιώς υπήρχαν στην κοινωνία μας στα θέματα της ισότητας, αλλά τώρα αναπαράγονται με περισσότερους και διαφορετικούς τρόπους μέσα από τα κανάλια και τις διαδικασίες που διευκολύνει η τεχνολογία. Παλιότερα -αλλά όχι και τόοοοσο παλιότερα- νομίζω νιώθαμε περισσότερο ότι δουλεύουμε για να αλλάξουμε στρεβλώσεις που βλέπαμε γύρω μας. Πλέον δουλεύουμε για να αλλάξουμε τις στρεβλώσεις που συνεχίζουμε να βλέπουμε γύρω μας, αυτές που ξέρουμε ή φοβόμαστε ότι υπάρχουν, αλλά δεν τις βλέπουμε γιατί συμβαίνουν σε εκατό παράλληλα ψηφιακά σύμπαντα, συν αυτές που υπολογίζουμε ότι θα έρθουν -αλλά δεν είμαστε και σίγουρες γιατί όλα αλλάζουν γύρω μας με φοβερή ταχύτητα.

Η Στέλλα Κάσδαγλη και η Πηνελόπη Θεοδωρακάκου, συνιδρύτριες του WHEN. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε το 2012 ως Women On Top, ένα δίκτυο mentoring για γυναίκες, και εξελίχθηκε σε έναν οργανισμό που προωθεί την επαγγελματική ενδυνάμωση και την ισότητα. Το 2025 μετονομάστηκε σε WHEN, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στη δράση του.

-Τα social media τελικά ενδυναμώνουν τις γυναίκες ή εντείνουν την ανασφάλεια; Επηρεάζουν το πώς μια γυναίκα αντιλαμβάνεται την επιτυχία και την αυτοπεποίθησή της;

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έλεγα το κλασικό «ε, έχουν και τα στραβά τους αλλά μας έχουν βοηθήσει να δημιουργήσουμε κοινότητες να ενημερωθούμε, να δυναμώσουμε τη φωνή μας». Πλέον δεν είμαι τόσο σίγουρη για το αν αυτές οι θετικές αλλαγές αρκούν για να αντισταθμίσουν τον συνεχή βομβαρδισμό από ιδανικές εικόνες και αφηγήματα υπέροχης ζωής, τις κυψέλες μισογυνισμού, την εξάπλωση της διαδικτυακής έμφυλης βίας και την αποπολιτικοποίηση (και ταυτόχρονα την πόλωση) που έχουν προκαλέσει ή μεγεθύνει τα social media.

Κάπως έχει γκρεμιστεί μέσα μου η αισιοδοξία του «μια γυναίκα σε ένα απομακρυσμένο χωριό της Ελλάδας μπορεί πλέον να αποκτήσει ψηφιακές δεξιότητες και να δικτυωθεί μέσα από μία πλατφόρμα», κυρίως επειδή βλέπω ότι η επιμόρφωση αυτή είναι συνήθως κακής ποιότητας, ότι τα social media δεν έχουν κάνει και πολλά για να αλλάξει η πραγματικότητα που θα συναντήσει η γυναίκα αυτή όταν προσπαθήσει να αξιοποιήσει τις δεξιότητές της στην ελληνική αγορά εργασίας και ότι ταυτόχρονα η ψηφιακή της ζωή την εγκλωβίζει, συχνά, σε μια fake κοινωνικότητα που την απομονώνει, από την πραγματική κοινότητα του χωριού γύρω της. Δεν είναι ότι δεν βλέπω τα θετικά πια, είναι ότι βλέπω πως τα θετικά αυτά δεν αρκούν.

-Ποια είναι σήμερα η εικόνα, σε επίπεδο ποσοστών, όσον αφορά τη συμμετοχή των γυναικών τόσο σε σπουδές σχετικές με την τεχνολογία όσο και στην αγορά εργασίας στον τεχνολογικό κλάδο;

Α, στην εκπαίδευση δεν τα πηγαίνουμε άσχημα: σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία από το European Gender Equality Index του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων, στους τομείς STEM οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν το 41% των αποφοίτων στην Ελλάδα. Το ποσοστό αυτό έχει αυξηθεί κατά 3 ποσοστιαίες μονάδες από το 2015 και είναι ένα από τα υψηλότερα στην ΕΕ. Βέβαια, στην επαγγελματική εκπαίδευση, η καλή μας εικόνα χαλάει λίγο, καθώς εκεί μόλις 12,4% γυναίκες εκπροσωπούνται σε πεδία STEM. Αλλά και σε ό,τι αφορά την εργασία, οι επιδόσεις μας φέρνουν τη χώρα πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ.

Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat για το 2025, στην Κεντρική Ελλάδα οι γυναίκες αντιστοιχούσαν στο 55,7% των εργαζομένων στους συγκεκριμένους κλάδους, ενώ στη Βόρεια Ελλάδα το ποσοστό ήταν 53,5%. Όμως τα στοιχεία αυτά δεν κάνουν διάκριση ανάμεσα στα ιεραρχικά επίπεδα που καταλαμβάνουν τα άτομα, κι έτσι αφήνουν ένα κενό σε ό,τι αφορά την εκπροσώπηση των γυναικών σε θέσεις λήψης αποφάσεων στον τομέα της τεχνολογίας. Εκεί, δυστυχώς, ξέρουμε από διάσπαρτα δεδομένα ότι οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται, τόσο στα εταιρικά περιβάλλοντα, όσο και στην έρευνα και στο πεδίο της επιχειρηματικότητας.

Η υπέροχη ομάδα του WHEN. Η ενδυνάμωση ξεκινά από τη σύνδεση. Στον χώρο του WHEN Hub, οι γυναίκες συναντιούνται, μοιράζονται εμπειρίες και χτίζουν δίκτυα αλληλοϋποστήριξης.

Ποιος έχει θέση στον κόσμο της τεχνολογίας;

-Γιατί παραμένει χαμηλή η εκπροσώπηση σε πολλούς tech ρόλους;

Γιατί οι ανδροκρατούμενοι χώροι αναπαράγουν, μέσω των προκαταλήψεων, την έμφυλη σύνθεσή τους, γιατί η χρηματοδότηση των γυναικείων start-ups παραμένει χαμηλή, γιατί ο ακαδημαϊκός χώρος παραμένει, σε πολλά επίπεδα, τυφλός απέναντι στις ανάγκες των μητέρων, γιατί οι γυναίκες εξακολουθούν ακόμα και σήμερα να αναλαμβάνουν δυσανάλογο μερίδιο φροντίδας εκτός εργασίας, κάτι που δεν τους επιτρέπει συχνά να επενδύσουν στη δουλειά τους τον ίδιο χρόνο και την ίδια ενέργεια με τους άνδρες συναδέλφους τους, ή δεν επιτρέπει -άδικα- στα άτομα που βρίσκονται σε θέσεις λήψης αποφάσεων να τις εμπιστευτούν και να τους δώσουν ισότιμες ευκαιρίες. 

-Πόσο εξακολουθούν να επηρεάζουν τις γυναίκες στερεότυπα όπως το ότι “οι γυναίκες δεν ενδιαφέρονται για την τεχνολογία” ή ότι κατευθύνονται περισσότερο σε θεωρητικά πεδία;

Νομίζω πως αυτό που επηρεάζει πλέον πιο αρνητικά είναι η αδυναμία μας να συνδέσουμε την τεχνολογία και τον τεχνολογικό εγγραμματισμό, στο μυαλό των ανθρώπων, με όλες τις υπόλοιπες αξίες και τους στόχους και τα ενδιαφέροντα που μπορεί να έχουν. Έχουμε αποτύχει να συνδέσουμε στο μυαλό των ανθρώπων την τεχνολογία με την τέχνη, με τη μόδα, με τη βιωσιμότητα, με την εκπαίδευση, με την έρευνα, με την κοινωνική αλλαγή, κι έτσι την έχουμε κάνει ελκυστική μόνο σε μια στενή μερίδα ανθρώπων που ενδιαφέρονται για την τεχνολογία ως «καθαρό» πεδίο. Μόνο που έτσι χάνουμε όλα τα άτομα -και τις γυναίκες- που θα μπορούσαν να την ερωτευτούν ως εργαλείο -ως αυτό, δηλαδή, που κυρίως είναι.

-Πού θεωρείς ότι η τεχνολογία αποτυγχάνει ακόμα στο να λειτουργήσει ως εργαλείο ενδυνάμωσης για τις γυναίκες;

Πέρα από την έλλειψη φαντασίας μας που περιέγραψα παραπάνω, θεωρώ πως ένα ακόμα πρόβλημα είναι η μη συμπεριληπτικότητα των ίδιων των εφαρμογών της τεχνολογίας. Η χαμηλή εκπροσώπηση, ως τώρα, των γυναικών στα πεδία που δημιουργούν τις εφαρμογές αυτές έχει οδηγήσει σε ψηφιακά περιβάλλοντα που κάθε άλλο παρά φιλικά προς τις γυναίκες είναι. Οι πλατφόρμες γίνονται όλο και πιο ευάλωτες σε φαινόμενα ψηφιακής βίας, οι αλγόριθμοι αναπαράγουν έμφυλα στερεότυπα, το gaming παραμένει ένας χώρος συχνά σεξιστικός, η γνώση αναπαράγεται μόνο μέσα στον ψηφιακό κόσμο αποκλείοντας έτσι ομάδες πληθυσμού που δεν έχουν εξοικειωθεί ακόμα με αυτόν.

Πέρα από τη δουλειά που κάνουμε στο WHEN, μέσω του δεύτερου οργανισμού μας, της inc.lude, ασχολούμαστε πολύ με τον συμπεριληπτικό σχεδιασμό και τον συμπεριληπτικό σχεδιασμό και τη συμπεριληπτική αξιοποίηση των τεχνολογικών εφαρμογών και της τεχνητής νοημοσύνης στο πλαίσιο της εργασίας και διαπιστώνουμε καθημερινά ότι υπάρχει πολλή δουλειά που χρειάζεται να γίνει ακόμα -όχι μόνο για τις γυναίκες, αλλά και για άτομα με αναπηρία, για νευροδιαφορετικά άτομα, για ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητες, για μεγαλύτερα σε ηλικία εργαζόμενα άτομα, και πολλές ακόμα ομάδες του πληθυσμού. 

Μέσα από συζητήσεις, ανταλλαγή εμπειριών και ουσιαστικό διάλογο, το WHEN δημιουργεί χώρο για να ακουστούν περισσότερες γυναικείες φωνές.

Οι προκαταλήψεις πίσω από τον κώδικα

-Το AI αναπαράγει στερεότυπα για τις γυναίκες; Πόσο “ουδέτερη” μπορεί να είναι τελικά η τεχνολογία όταν βασίζεται σε υπάρχοντα δεδομένα και υφιστάμενες προκαταλήψεις και στερεότυπα; Υπάρχει κίνδυνος οι αλγόριθμοι να “φιλτράρουν” διαφορετικά τις γυναίκες στην εργασία;

Δυστυχώς, ναι, και συχνά χωρίς να το παίρνουμε καν είδηση. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν «σκέφτεται» μόνη της. Μαθαίνει από τεράστιους όγκους δεδομένων που έχουμε παράγει εμείς. Αν αυτά τα δεδομένα κουβαλούν προκαταλήψεις -που σίγουρα κουβαλούν- το AI τις μαθαίνει κι αυτές. Μπορεί μάλιστα και να τις ενισχύσει, γιατί τις εφαρμόζει γρήγορα και σε μεγάλη κλίμακα. Ένα απλό παράδειγμα το είδαμε πρόσφατα σε μεταφρασμένα κείμενα που μας έστελναν υποψήφιες για μια θέση στον οργανισμό: όσες είχαν χρησιμοποιήσει ΑΙ στη μετάφρασή τους, είχαν αποδώσει τις λέξεις «trainers”, “coaches” και «experts” -άτομα δηλαδή με γνώση και εξουσία- σε συμπεριληπτικό αρσενικό, ενώ τις λέξεις «beneficiaries”, “mentees”, “trainees”, σε θηλυκό γένος. Το AI δεν «αποφάσισε» ότι έτσι πρέπει να είναι, απλώς καθρέφτισε τα παραδείγματα από τα οποία έχει μάθει.

Σε ό,τι αφορά το φιλτράρισμα, πολλές εταιρείες χρησιμοποιούν ήδη AI για να ελέγχουν βιογραφικά, να αξιολογούν υποψήφιους ή να προβάλλουν αγγελίες. Το πιο γνωστό σχετικό παράδειγμα είναι η Amazon. Πριν από μερικά χρόνια, δοκίμασε ένα σύστημα AI για να αξιολογεί τα βιογραφικά που λάμβανε, όμως το σύστημα είχε «εκπαιδευτεί» με τα βιογραφικά όσων είχε προσλάβει η εταιρεία τα προηγούμενα χρόνια, που ήταν κυρίως άνδρες. Έτσι «έμαθε» ότι ο ιδανικός υποψήφιος είναι άνδρας και άρχισε να βαθμολογεί χαμηλότερα τα βιογραφικά που περιείχαν, για παράδειγμα, τη φράση «αρχηγός της γυναικείας ομάδας μπάσκετ». Η εταιρεία τελικά το εγκατέλειψε και πλέον η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τον νέο Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), κατατάσσει τα συστήματα AI που χρησιμοποιούνται στις προσλήψεις στα συστήματα «υψηλού κινδύνου», με αυστηρότερους κανόνες.

Αλλά έτσι κι αλλιώς η τεχνολογία δεν είναι εντελώς ουδέτερη, γιατί πίσω της υπάρχουν πάντα άνθρωποι. Το στοίχημα, λοιπόν, είναι διπλό: αφενός να είναι πιο διαφορετικοί μεταξύ τους οι άνθρωποι που τη δημιουργούν (άρα να συμμετάσχουν και περισσότερες γυναίκες, και περισσότερα ανάπηρα άτομα, και περισσότερα Ρομά άτομα, και περισσότερα μεγαλύτερα σε ηλικία άτομα στις αντίστοιχες ομάδες), αφετέρου να υπάρχουν πάντα άνθρωποι και μπροστά από την τεχνολογία, ώστε να ελέγχουν τα αποτελέσματά της και για το πόσο δίκαια και συμπεριληπτικά είναι.

Η ψηφιακή βία δεν μένει στην οθόνη

-Οι γυναίκες μήπως βιώνουν περισσότερη παρενόχληση στο online περιβάλλον;

Ναι, και μάλιστα στις πιο σοβαρές και πιο προσωπικές μορφές της. Όλοι μπορεί να δεχτούμε ένα αγενές σχόλιο στο διαδίκτυο, όμως οι γυναίκες δέχονται συχνότερα σεξουαλική παρενόχληση, απειλές, σχόλια για την εμφάνισή τους και επιθέσεις που στρέφονται εναντίον τους επειδή απλώς είναι γυναίκες. Σκεφτείτε γυναίκες δημοσιογράφους, πολιτικούς ή influencers που εκφράζουν δημόσια μια άποψη. Πολύ συχνά τα σχόλια που δέχονται δεν αφορούν τις απόψεις αυτές, αλλά το σώμα τους, την προσωπική τους ζωή ή απειλές για βία. Ένας άνδρας στην ίδια θέση σπάνια δέχεται τέτοια σχόλια. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές γυναίκες αυτολογοκρίνονται ή αποσύρονται από τον δημόσιο διάλογο, κι αυτό αποτελεί απώλεια για όλους μας.

Άλλωστε υπάρχουν πλέον και νεότερες μορφές ψηφιακής βίας, όπως τα deepfakes, δηλαδή ψεύτικες, συχνά σεξουαλικοποιημένες εικόνες ή βίντεο που φτιάχνονται με AI χρησιμοποιώντας το πρόσωπο μιας γυναίκας χωρίς τη συναίνεσή της. Ή η διάδοση προσωπικών φωτογραφιών χωρίς άδεια, με πολύ σοβαρές συνέπειες στην ψυχική υγεία, στη δουλειά και στη ζωή μιας γυναίκας.

Ένα θετικό βήμα σε όλα αυτά είναι η νέα ευρωπαϊκή οδηγία για την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών, που ορίζει ως ποινικά αδικήματα μορφές ψηφιακής βίας όπως το online stalking και τη διάδοση προσωπικών εικόνων χωρίς συναίνεση.

Η Στέλλα Κάσδαγλη και η Πηνελόπη Θεοδωρακάκου, συνιδρύτριες του WHEN, ενώνουν τις δυνάμεις τους για την επαγγελματική ενδυνάμωση των γυναικών και την προώθηση της ισότητας.

-Πόσο ευαισθητοποιημένη είναι η Gen Z γύρω από αυτά τα θέματα; Βλέπετε μέσα από τον Οργανισμό περισσότερη ευαισθητοποίηση ή περισσότερη σύγχυση;

Στο WHEN ερχόμαστε πιο συχνά σε επαφή με νέες γυναίκες που αναζητούν καθοδήγηση σχετικά με την αναζήτηση εργασίας ή με τις σπουδές τους. Στην inc.lude συναντάμε τη Gen Z κυρίως στον χώρο εργασίας: στα εργαστήρια που κάνουμε σε εταιρείες, για παράδειγμα για τον σεβασμό των ορίων, την πρόληψη της παρενόχλησης ή τις ασυνείδητες προκαταλήψεις. Η εικόνα που έχουμε και από τις δύο αυτές ομάδες είναι ότι υπάρχουν και τα δύο στοιχεία που αναφέρετε: και πολλή ευαισθητοποίηση, αλλά και αρκετή σύγχυση.

Οι νέοι και οι νέες που εργάζονται είναι συχνά εκείνοι/ες με τη μεγαλύτερη εξοικείωση και εμπειρία στη συζήτηση. Γνωρίζουν έννοιες όπως η συναίνεση, τα όρια και η συμπερίληψη. Και, το πιο σημαντικό, περιμένουν από τον εργοδότη τους ή το εκπαιδευτικό πλαίσιο στο οποίο βρίσκονται να παίρνει θέση. Δεν θεωρούν, θεωρητικά τουλάχιστον, φυσιολογικό να ανέχονται ένα προσβλητικό σχόλιο «για να μη χαλάσουν το κλίμα». Θέλουν να ξέρουν πού μπορούν να απευθυνθούν αν κάτι συμβεί, έστω κι αν στην πράξη το να κάνουν το βήμα απαιτεί χρόνο, υποστήριξη και προετοιμασία.

Η σύγχυση εμφανίζεται κυρίως στις «γκρίζες ζώνες», και πολλές από αυτές βρίσκονται στο ψηφιακό περιβάλλον. Για παράδειγμα, είναι εντάξει ένα προσωπικό μήνυμα από συνάδελφο στο Instagram αργά το βράδυ; Ένα «αστείο» meme στο ομαδικό chat της ομάδας είναι απλώς χιούμορ ή μπορεί να προσβάλει κάποια συνάδελφο;

Κι αυτό γιατί η θεωρητική γνώση δεν μεταφράζεται πάντα αυτόματα σε σιγουριά για το τι κάνω στην πράξη.

Υπάρχει και μια ακόμα πλευρά που συναντάμε συχνά, κυρίως στην inc.lude: η σύγκρουση ανάμεσα στις γενιές. Μερικές φορές οι μεγαλύτεροι συνάδελφοι βλέπουν τη Gen Z ως «υπερευαίσθητη». Η Gen Z, από την άλλη, βλέπει κάποιες συμπεριφορές των μεγαλύτερων ως ξεπερασμένες. Σε αυτά η λύση δεν είναι φυσικά να κατηγορήσουμε τη μία ή την άλλη γενιά, αλλά να φέρουμε τα άτομα σε διάλογο. Να συμφωνήσουμε ως ομάδα τι σημαίνει σεβασμός, όρια, συναίνεση, τόσο στο γραφείο όσο και online.

-Πώς μπορούμε να προστατευτούμε ή να παρέμβουμε;

Σε ατομικό επίπεδο, μερικά απλά βήματα κάνουν διαφορά:

Ρυθμίζουμε το απόρρητο των λογαριασμών μας και σκεφτόμαστε δύο φορές πριν μοιραστούμε προσωπικές πληροφορίες ή φωτογραφίες. Αν δεχτούμε παρενόχληση, κρατάμε αποδείξεις (screenshots, links, ημερομηνίες) πριν μπλοκάρουμε ή διαγράψουμε οτιδήποτε.

Κάνουμε αναφορά στη συγκεκριμένη πλατφόρμα όπου δεχόμαστε την παρενόχληση και, αν δεν λάβουμε ικανοποιητική ανταπόκριση, απευθυνόμαστε στη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος (11188) ή στη γραμμή SOS 15900 για τη βία κατά των γυναικών.

Κυρίως δεν κατηγορούμε τον εαυτό μας. Η ευθύνη για τη βία ανήκει πάντα στον θύτη.

Επίσης όλες και όλοι μας μπορούμε να παρέμβουμε ως bystanders.  Όταν δηλαδή γινόμαστε μάρτυρες μιας επίθεσης σε κάποια γυναίκα σε online σχόλια, μπορούμε να κάνουμε αναφορά, να γράψουμε κάτι υποστηρικτικό ή να της στείλουμε ένα μήνυμα. Η σιωπή των άλλων είναι πολλές φορές αυτό που κάνει το θύμα να νιώθει μόνο του.

Σε συλλογικό επίπεδο, χρειαζόμαστε εκπαίδευση στα σχολεία για την ψηφιακή συμπεριφορά και τη συναίνεση, πλατφόρμες που λογοδοτούν και αντιδρούν γρήγορα και αποτελεσματικά, νόμους που εφαρμόζονται και κοινότητες που ενημερώνονται και συσπειρώνονται για να δημιουργήσουν τείχη συμπερίληψης ενάντια στη βία.